از همان زمان که وجود این تأسیسات مورد توجه قرار گرفت، در حالی که هنوز جنگی میان ایران و آمریکا رخ نداده بود، کارشناسان نظامی و تحلیلگران حوزه عدم اشاعه بارها تأکید کردند که اگر روزی کار به درگیری نظامی برسد، بمب‌های سنگرشکن آمریکا نیز احتمالاً نخواهند توانست آسیب قابل توجهی به این مجموعه که در دل کوه ساخته شده است، وارد کنند. ایران چندی پیش به صورت رسمی اعلام کرد که در حال حاضر هیچ فعالیت هسته‌ای در این مجموعه جریان ندارد.

تاسیساتی برای ساخت سانتریفیوژ

علاوه بر تهدید علنی ترامپ، مقام‌های آمریکایی نیز به روزنامه وال‌استریت ژورنال گفته‌اند حمله به این تأسیسات یکی از گزینه‌های واشنگتن برای گسترش عملیات نظامی علیه ایران است. بر اساس گزارش‌های موجود، ایران به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اعلام کرده است که این مجموعه با هدف حفاظت از برنامه هسته‌ای کشور در برابر آنچه «تروریسم هسته‌ای» آمریکا و اسرائیل خوانده، ساخته شده و برای مونتاژ و ساخت سانتریفیوژها در نظر گرفته شده است.

با توجه به اینکه این تأسیسات هنوز راه‌اندازی نشده است، بازرسان آژانس تاکنون به آن دسترسی نداشته‌اند. در عین حال، در فضای سیاسی و رسانه‌ای غرب، تلاش‌هایی برای متهم کردن تهران به پنهان‌کاری درباره این سایت دیده می‌شود. این ادعاها بر این مبنا استوار است که با توجه به در اختیار داشتن نسل‌های جدید سانتریفیوژها، این مجموعه می‌تواند در آینده برای غنی‌سازی نیز مورد استفاده قرار گیرد.

تصویر ماهواره‌ای از خرابکاری در نطنز – ۲۰۲۰

از چندی پیش، گمانه‌زنی دیگری نیز در محافل تحلیلی غرب مطرح شده است؛ مبنی بر اینکه با توجه به ویژگی‌های کوه کلنگ، ممکن است بخشی از مواد هسته‌ای ایران برای در امان ماندن از حملات هوایی آمریکا به این تأسیسات منتقل شده باشد. در مقابل، برخی تحلیلگران نیز معتقدند هیچ‌یک از این فرضیه‌ها لزوماً درست نیست و هدف آمریکا، با توجه به آسیب‌های واردشده به تأسیسات هسته‌ای ایران در جنگ‌های ۱۲ و ۴۰ روزه، از بین بردن ظرفیت کوه کلنگ برای احیای برنامه هسته‌ای ایران است.

چالشی برای بمب‌های سنگرشکن آمریکا

شبکه CNN به نقل از گزارش اندیشکده علوم و امنیت بین‌المللی (ISIS) نوشته است که این تأسیسات دست‌کم ۱۰۰ متر زیر کوه کلنگ گزلا ساخته شده است. پیش از آن نیز خبرگزاری آسوشیتدپرس در سال ۲۰۲۳، به نقل از متخصصان تحلیل تصاویر ماهواره‌ای، عمق احتمالی عملیات حفاری را بین ۸۰ تا ۱۰۰ متر برآورد کرده بود. این کوه در بلندترین نقطه حدود ۱۶۰۰ متر ارتفاع دارد و ارتفاع آن از سطح دریا نیز به حدود ۳۱۰۰ متر می‌رسد.

نکته قابل توجه این است که تمامی ارزیابی‌هایی که تاکنون در فضای عمومی منتشر شده‌اند، بر پایه تحلیل تصاویر ماهواره‌ای، برآوردهای فنی و گمانه‌زنی کارشناسان انجام شده و اطلاعات رسمی درباره مشخصات داخلی این مجموعه در دسترس نیست.

حمله اسرائیل به سایت نطنز در جنگ ۱۲ روزه

با توجه به اینکه آمریکا و کشورهای غربی ایران را به دنبال کردن برنامه هسته‌ای غیرصلح‌آمیز متهم می‌کنند و در سال‌های اخیر نیز غنی‌سازی ۶۰ درصدی را محور استدلال‌های خود قرار داده‌اند، گزارش‌های مراکز پژوهشی، رسانه‌ها و مؤسسات تخصصی غربی نیز عمدتاً بر دشواری هدف قرار دادن این تأسیسات در یک حمله نظامی متمرکز بوده‌اند.

روزنامه گاردین در گزارش امروز خود، به نقل از یکی از کارشناسان اندیشکده علوم و امنیت بین‌المللی، نوشت: «کارشناسان معتقدند این مجموعه عمیقاً مدفون، از برد و توان تخریبی حتی قدرتمندترین بمب‌های سنگرشکن موجود در زرادخانه آمریکا نیز خارج است. در عین حال، ارزیابی میزان موفقیت حملات هوایی همواره با عدم قطعیت همراه است، زیرا بدون دسترسی به اطلاعات میدانی، تعیین دقیق میزان خسارت واردشده دشوار خواهد بود. به همین دلیل، گزارش وزارت دفاع آمریکا (پنتاگون) که پس از حملات سال ۲۰۲۵ به تأسیسات هسته‌ای ایران منتشر شد، با وجود برآورد اینکه این حملات احتمالاً برنامه هسته‌ای ایران را یک تا دو سال به تأخیر انداخته است، تأکید می‌کرد که این ارزیابی با سطح قابل توجهی از عدم قطعیت همراه بوده است.»

GBU-۵۷ به عنوان قدرتمندترین بمب غیرهسته‌ای شناخته می‌شود

خبرگزاری آسوشیتدپرس هم در گزارشی که سال ۲۰۲۳ منتشر کرد، به نقل از استیون دلا فوئنته، کارشناس شرکت Planet Labs PBC که مسئول تحلیل تصاویر ماهواره‌ای این پروژه بود، نوشت: «عمق این تأسیسات باعث نگرانی است، زیرا انهدام آن با تسلیحات متعارف، از جمله بمب‌های معمول سنگرشکن، بسیار دشوارتر خواهد بود.»

در جریان دو جنگ گذشته، اسرائیل به شماری از تأسیسات هسته‌ای ایران که در سطح زمین قرار داشتند، آسیب وارد کرد. اما حمله به اهداف عمیق در اصفهان، نطنز و فردو پس از ورود آمریکا به جنگ انجام شد. ایالات متحده برای هدف قرار دادن تأسیسات هسته‌ای فردو از بمب‌افکن‌های پنهانکار B-2 و بمب‌های سنگرشکن GBU-57 استفاده کرد. بمب‌هایی که قابلیت نفوذ تا عمق ۶۰ متری زمین را داراست، حدود ۱۴ تن وزن دارد و ۲.۴ تن از وزن آن، مربوط به کلاهک انفجاری است. با این حال، با توجه به برآوردهای منتشرشده درباره عمق و ویژگی‌های کوه کلنگ، بسیاری از رسانه‌ها و اندیشکده‌های غربی درباره میزان اثربخشی این تسلیحات علیه این مجموعه نیز ابراز تردید کرده‌اند.

با وجود این، باید توجه داشت که بیشتر ارزیابی‌های منتشرشده درباره ساختار، عمق و میزان مقاومت این مجموعه بر پایه تصاویر ماهواره‌ای، تحلیل‌های فنی و اطلاعات علنی است و به دلیل نبود اطلاعات رسمی درباره مشخصات داخلی این تأسیسات، این برآوردها همچنان با سطحی از عدم قطعیت همراه هستند.